Lịch sử được “đánh thức” bằng việc triển khai tích hợp STEM trong dạy và học

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục, giáo viên luôn trăn trở phương pháp tiếp cận mới để môn Lịch sử trở nên hấp dẫn hơn đối với học sinh, sinh viên, thay vì học thuộc và ghi nhớ. Việc tích hợp STEM vào giảng dạy môn Lịch sử đã mở ra một hướng đi nhiều triển vọng, khi các tiết học không còn đơn thuần là truyền đạt kiến thức mà trở thành những trải nghiệm khám phá. Nhờ đó, những số liệu tưởng chừng khô cứng được “làm sống lại” thông qua mô hình, công nghệ và các hoạt động tương tác, góp phần khơi gợi hứng thú học tập và giúp người học tiếp cận Lịch sử một cách sinh động, sâu sắc hơn.

STEM thổi làn gió mới vào những tiết học Lịch sử

Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Nguyễn Văn Dũng - Trưởng khoa, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 chia sẻ: “Khi nhắc đến STEM, nhiều người vẫn mặc định đó là "sân chơi" độc quyền của các môn khoa học tự nhiên. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của những người làm giáo dục Lịch sử tại khoa, việc tích hợp STEM - hay rộng hơn là STEAM khi thêm yếu tố Nghệ thuật - chính là trao cho học sinh lăng kính khoa học và kỹ thuật để giải mã, làm sống động di sản quá khứ.

Yếu tố Khoa học (Science) được dùng để phân tích đặc tính vật liệu cổ hay lý giải các hiện tượng tự nhiên trong các trận đánh lịch sử. Công nghệ (Technology) hỗ trợ tạo ra các không gian thực tế ảo hay bản đồ số. Kỹ thuật (Engineering) giúp các em phục dựng mô hình kiến trúc, công cụ lao động, trong khi Toán học (Mathematics) lại vô cùng cần thiết để đo đạc tỷ lệ, phân tích hoa văn hay xử lý số liệu thống kê”.

Theo thầy Dũng, triết lý này không chỉ nằm trên giấy mà đã được chuyển hóa thành những dự án thực tiễn, nơi các bạn sinh viên, những thầy cô giáo tương lai phải tự tay trải nghiệm để biết cách tổ chức lớp học sau này.

Thầy dẫn chứng: “Ở dự án Dấu ấn Lạc Hồng nhằm tái hiện nền văn minh Văn Lang - Âu Lạc, các em không chỉ diễn kịch mà đã thực sự áp dụng STEM để phục dựng đời sống cổ đại. Sinh viên phải tìm hiểu nguyên lý Khoa học và Kỹ thuật để tự tay rèn sắt, dệt vải, nặn gốm. Đặc biệt, khi thiết kế trang phục mô phỏng thời Hùng Vương, các em vận dụng Toán học để đo đạc, tái tạo các họa tiết hình học trên mặt trống đồng Đông Sơn, qua đó đưa hoa văn cổ vào đời thực một cách sinh động và logic.

Tinh thần học qua trải nghiệm cũng thể hiện rõ trong dự án Hồn quê đất Việt, khi lớp học được biến thành những “xưởng chế tác” làng nghề. Sinh viên làm nón lá làng Chuông, nặn gốm Bát Tràng, đồng thời vận dụng Toán học để chia tỷ lệ, kiến thức Kỹ thuật để tạo khung và hiểu Khoa học vật liệu khi pha màu tranh Đông Hồ từ nguyên liệu tự nhiên.

Gần đây, tháng 3/2026, sinh viên tiếp tục gây ấn tượng với triển lãm Muôn sắc chung nguồn, biến sân trường thành bản đồ văn hóa của 54 dân tộc. Yếu tố STEM thể hiện rõ khi sinh viên tự tính toán, thiết kế và phục dựng các công trình như nhà trình tường của người Hà Nhì hay nhà của người Cơ Tu, đòi hỏi áp dụng Toán học và Kỹ thuật để đảm bảo tỷ lệ chính xác và kết cấu vững chắc”.

Nhiều rào cản khiến giáo viên khó tiếp cận với STEM

Thầy Dũng cũng nhận định, khó khăn lớn nhất và đầu tiên chính là rào cản tâm lý và giới hạn về chuyên môn liên môn. Phần lớn giáo viên Lịch sử được đào tạo chuyên sâu về khoa học xã hội và nhân văn, nên khi nhắc đến STEM - những yếu tố thuộc về khoa học tự nhiên, kỹ thuật hay toán học - nhiều thầy cô mang tâm lý e ngại.

“Áp lực về thời lượng và không gian học tập cũng rất rõ. Một tiết học 45 phút thường chỉ đủ truyền tải kiến thức cơ bản, khó triển khai các hoạt động. Ngoài ra, sự thiếu hụt cơ sở vật chất, kinh phí cho vật liệu thực hành, cùng với lúng túng trong kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực qua dự án, thay vì thi tự luận hay trắc nghiệm, cũng là những điểm nghẽn khiến nhiều giáo viên còn ngần ngại” - thầy Dũng chỉ ra.

Để tháo gỡ những nút thắt này và đưa STEM vào Lịch sử hiệu quả, thầy Dũng cho rằng giải pháp căn cơ nhất phải bắt đầu từ khâu đào tạo giáo viên. Việc tổ chức dạy học dự án và tích hợp STEM được đưa thành yêu cầu bắt buộc trong chương trình, buộc sinh viên sư phạm phải trực tiếp trải nghiệm và tự tháo gỡ khó khăn trước khi đứng lớp.

Giải pháp thứ hai là thúc đẩy hợp tác liên môn trong trường phổ thông. Giáo viên Lịch sử không cần trở thành chuyên gia Vật lý hay Toán học. Thay vào đó, có thể phối hợp với giáo viên các môn tự nhiên để cùng xây dựng các dự án liên môn, mỗi người đóng góp thế mạnh chuyên môn để hướng dẫn học sinh.

Cuối cùng, để STEM thực sự đi vào nhà trường, cần cơ chế linh hoạt hơn về thời khóa biểu. Nhà trường nên cho phép ghép tiết thành các buổi học trải nghiệm theo chủ đề. Đồng thời, cần đổi mới đánh giá, chú trọng quá trình và sản phẩm thực tế thay vì chỉ dựa vào bài kiểm tra trên giấy. Khi có sự đồng bộ từ tư duy, đào tạo đến cơ chế vận hành, những giờ học Lịch sử tích hợp STEM sẽ không còn là mô hình đơn lẻ, mà trở thành hoạt động thường xuyên trong nhà trường.